28 Mart 2018 Çarşamba

EŞEK KULAKLI KRAL - MİDAS





Frigya'nın son ve en ünlü Kralı Midas, hakkındaki efsaneler günümüze kadar gelmiş, renkli bir kişilik olarak tarihe geçmiştir. Efsanevi olmasının yanında efsane değil gerçek bir kral olduğu bilinir. Asur kaynaklarında Muşkili Mita olarak geçmektedir. Yine bazı kaynaklar Ankara'yı onun kurduğunu belirtir. MÖ 738-696 yıllarında hüküm sürdüğü, ilk kral Gordios'un oğlu olduğu (annesinin de ana tanrıça Matar Kybele olduğu(!)) belirtilir. Güçlü ve zengin bir kral olan Midas, Kyme (bugünkü Aliağa Nemrut limanı) Kralı Agememnon'un kızı Hermodike ile evlenmiş, batı Anadolu ve Hellas (Yunanistan) Helenleri ile iyi ilişkiler kurmuştur. Bodrumlu Tarihçi Heredot, Delphi Tapınağına (Kehanet Merkezi) adak yollayan tek barbar olarak söz etmiştir. Delphi'ye gönderdiği fildişi oyma taht dillere destandır.

Bu tarihsel gerçeklerden sonra Midas'a ait söylencelere geçelim. Bu zengin bir söylenceler dizisi, onun gücü ve sevilirliğinin göstergesidir.

Tanrılarla bazan iyi geçinen, bazen zıt düşen Midas'ın kral oluşu, Dionysos tarafından ödüllendirilmesi, Apollon tarafından cezalandırılması ve sonunda Kimmerlerin ülkesini yerle bir etmesi üzerine canına kıyması Anadolu-Yunan mitolojisinin söylenceleri arasındadır.

Kral oluşunun söylencesine göre Midas aslında Telmessosludur (Fethiye). Ana ve babasıyla uzun ve zor bir yolculuk yaparak Frigya başkenti Gordion'a gitmektedir. O sırada kral Gordios varis bırakmadan ölür. Kahinler Gordion'a gelecek ilk kişinin kral olacağı kehanetinde bulunurlar. Tahmin edeceğiniz üzere Gordion kapılarından ilk giren Midas olur. (Söylence, Midas'ın Gordios'un oğlu olduğuyla çelişir.)

Krallığı sırasında öyle güzel bir gül bahçesi yaptırır ki bahçe dillere destan olur. Şarap ve zevk tanrısı Dionysos'un yakın dostu keçi ayaklı Satiros bir gün o bahçeye gelir ve o güller arasında uykuya dalar. Midas bu garip (yarı hayvan) misafire çok iyi davranır. Tüm konukseverliği ile 10 gün ağırlar. Bu Dionysos'u çok memnun eder. Krala gelerek "dile benden ne dilersin." der. Midas çok zengin olmak istemektedir. Biraz akılsızlık yapar ve elimi her değdirdiğim altın olsun, der. (Oysa her istediğimi altın yapabileyim deseydi keşke.) Dionysos, bence hinliğine ya da belki bir ders olsun diye isteği aynen kabul eder.  Her dokunduğu altın olan Midas önce sevinir, bir sürü altın eşya yapar lakin ilk terslik acıktığında ortaya çıkar. Yiyecekleri altın denilen o yenmez içilmez soy metale dönüşmektedir. Sevdiği, okşadığı canlılarda.  Açlık sınırına dayanınca Dionisos'a bu yeteneği geri alması için yalvarır. Tanrı haline acır ve git Paktalos Çayında yıkan der. Midas koşarak gider (aslında o çağa göre bayağı uzak şimdiki Polatlı'dan şimdiki Salihli'ye) yıkanır dertten kurtulur. Paktolos Çayı Lidya Krallığının başkenti Sardes'in ortasından altın parçacıklarını akıtır durur. Ta ki Lidyalılar onu toplayıp para yapımında kullanana kadar... :)  El attığı şeyler değerlenen kişiler için Midas'ın dokunuşuna sahip deyimi bu söylenceden gelir.

apollo and marsyas ile ilgili görsel sonucu
Yarışmayı konu almış bir Yunan pulu
Gelelim Midas'ın kulaklarına... (Midas'ın Kulakları, Güngör Dilmen'in ünlü tiyatro eseridir.) Bu kez söylence Midas'ın başka tanrılarla ilişkisinden söz eder. Işık, güzel sanatlar, bilicilik ve müzik tanrısı, lir ustası Apollon ile flüt üstadı, kırların ve Satirlerin tanrısı, insanları korkutup panik yaratan, Apollon kadar büyük olmasa da kendi çapında bir tanrı olan Pan arasında. Bu Pan bir gün Apollon'a müzik konusunda meydan okur. Bir yarışma düzenlenir ve hakem olarak bizim Midas'ı tayin ederler.
Midas bu işe karışmamalıydı ama tutamaz işte kendini. Üstelik bir de Pan'ın flütünün Apollon'un lirinden iyi olduğunu söyler.  (Bazı kaynaklara göre Apollon'un karşısına çıkan Pan'ın müridi ve flütün mucidi Frigyalı Marsiyas'tır.)

Görüntünün olası içeriği: at, gökyüzü, ağaç, açık hava ve doğa
Ne dersiniz bu güzel kulaklar müzikten anlamaz mı?
 "Bir insanın kulakları bu yargıya varamaz, diye kükrer Apollon. "Ancak bir eşeğin kulakları ile Pan'ın müziğini beğenebilirsin. O zaman kulakların eşek kulağı olsun" der ve anında Midas, o güzelim kadife kulaklara sahip oluverir. Ancak o çağda da bugünkü gibi "arkadaşım eşek (!)" aşağılanmaktadır. Midas bu nedenle durumundan çok utanır ve kulaklarını büyük başlıklar giyerek gizler. Ancak saçları uzadığında zorunlu olarak berberini çağırır ve gördüklerini kimseye söylemeyeceğine dair yemin ettirerek başlığını çıkarır. Kulaklarını gösterir.
İlgili resimBerber bu sırrı tutmak için çok gayret eder ancak sır, ayakkabısına girmiş sivri bir taş gibidir. Sürekli batar. Sonunda ıssız bir yerde bulunan bir kuyuya eğilerek bağırır: Kral Midas'ın kulakları Eşek kulaklarıııııııı...
Berber rahatlar ama kuyunun kenarlarında büyüyen sazlara çarpan rüzgar artık sessiz, masum bir esinti değildir. Her estiğinde Kral Midas'ın kulakları Eşek kulaklarıııııııı... diye eser, Midas'ın sırrı bütün Firigya'ya yayılır...

Efsanevi Kral Midas'ın ölümü de bir efsane ile anlatılır. Kafkaslardan Anadolu'ya giren Kimmerler önce Urartuları saf dışı bırakırlar sonra MÖ 700 yıllarında Frigya'ya gelirler. Frig ordusu yenilir Gordion işgal edilir. Yakılıp yıkılır. Midas bu yenilgiyi hazmedemez ve öküz kanı içerek hayatına son verir. (Bu arada, öküz kanı zehirli ya da öldürücü olmadığına göre Midas, ya bir zehir içmiş ya da başka bir şekilde ölmüş olmalı.)

( Not: En yukarıdaki yer alan görsel Gordion'un Helenistik çağ katmanında bulunmuştur. Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenmektedir. Uzun yıllar Kral Midas'ı eşek kulakları ile gösterdiği düşünülmüşse de artık bunun Satir ya da Silen adı verilen Yunan mitolojik kır yaratığının tipik figürü olduğu sanılıyor. )

MİDAS TÜMÜLÜSÜ (yoksa GORDİOS TÜMÜLÜSÜ mü?)


Tümülüsler Anadolu Uygarlıklarından özellikle Lidya (Bin Tepeler) ve Frig Krallıklarında görülen bir ölü gömme şeklidir. Elbette bunlar krallar, asiller ve zenginlerin mezarlarıdır. Türkçede höyük (hüyük) veya kurgan da denir. Kısaca bir mezar üzerine mezarı koruma ve yüceltme amacıyla yığma taş-toprakla yapılmış yapay tepeciklerdir. Tümülüs geleneğinin, bu topraklara MÖ 1200 yıllarında deniz yoluyla Anadolu'ya göçen Friglerle birlikte geldiği düşünülmektedir.Anadolu tümülüslerinden en büyüğü Lidya kralı II. Alyattes'e ait Salihli Bintepeler'de yer alan 355 metre çapında 69 metre yüksekliğindeki Alyettes tümülüsüdür.


Yukarıda fotoğrafı görülen Midas Tümülüsü adı verilmiş tümülüs ise 2. sırada yer alır. Ankara'nın Polatlı İlçesi'ne bağlı Yassıhöyük köyündedir. 300 metre çapında ve 53 metre yüksekliğindedir. Çevresinde seksenden fazla irili ufaklı tümülüs bulunur. İlk başta tümülüs içinde Frigyanın efsanevi kralı Midas'ın mezarının yer aldığı düşünülmüş ve öyle adlandırılmışsa da tarihsel olarak Frig devletinin yıkılması sırasında ölen Midas için böyle bir anıt yapılamayacağı mantığıyla tümülüsteki mezarın bir önceki kral olan ve başkente de adını vermiş olan Gordios'a ait olması daha olasıdır.
Günümüzde tümülüs içine tam ortasına kadar bir dehliz açılmıştır. Böylece ziyaretçiler mezar odasına kadar girebilmektedir.

Tümülüse açılan kapı.


Mezar odasına giden dehliz.


 Mezar odası 1957 yılında yapılan kazılarla açıldığında ahşap oyma masa ve panolar bronz kazanlar, yüzlerce bronz kap ve yüzlerce fibula gibi zengin ölü hediyeleri yanında bir tahta kerevet üzerinde 60 yaşlarında kısa boylu bir adamın (1,59 m) iskeleti bulunmuştur. İskeletin Kral Gordios'a ait olduğu sanılmaktadır. 


Yukarıda tümülüsten çıkarılmış ahşap pano ve oymalı sehpa görülüyor. Bu eserler Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenmektedir.

Mezar odası...
Mezar odası 30 metrekare genişliğinde ve 3 metreden daha yüksektir. Frigler'de mezar odaları, ardıç ve çam kalaslardan yapılmış duvarlarla çevrilidir. Bu duvarların dışında küçük taşlarla doldurulmuş bir boşluk bırakılmış ve çevresine kaba taşlarla bir koruyucu duvar örülmüştür.

Mezar odasının modeli. (Gordion Müzesi)

Mezar odasının eğimli tavanının üstü taş duvarlara uzatılmış kalaslar ile kapatılmış sonra üzerine öncelikle 4-5 m kalınlığında kil tabakası serilmiştir. Sonra da taş ve toprak yığılarak şu an yüksekliği 53 metre olan yapay tepe yapılmıştır. Böylelikle tümülüs doğa koşullarına ve mezar hırsızlarına karşı 27 asır dayanmış , içindeki hazineleri ve tabii tarihsel bilgileri günümüze getirebilmiştir. 



12 Kasım 2017 Pazar

ÇAVUŞİN KİLİSESİ - ÇAVUŞİN, AVANOS


Göreme'den Avanos'a giderken 2,5 km sonra sağda yol kıyısında yer alır. Çavuşin Köyü'nün hemen girişindeki büyük bir kayaya oyulmuştur.





Tek nefli (birbirlerinden sütun yada paye dizileriyle ayrılan uzunlamasına mekan) olan kilisenin narteks (ana mekana giriş) bölümü yıkılmıştır.


Günümüzde kiliseye yüksek bir demir konstrüksiyon merdivenle girilir.

Kilise 964-965 yıllarında Roma İmparatoru Nicephorus Phocas adına yaptırılmıştır. Yarım silindir şeklinde (beşik tonozlu) oyulmuş ve 3 apsise sahiptir.


Kilise duvarlarında İncilde anlatılan hikayeler ve İsa'nın hayatında sahneler işlenmiştir. 











6 Kasım 2017 Pazartesi

AİZANOİ - SU PERİSİNİN KENTİ


Aizanoi Antik kenti Kütahya ili, Çavdarhisar ilçesinde yer alır. MÖ 3000 yıllarından bu yana yerleşim görülen bu bölge, Helenistik Dönemde Bergama Krallığı ve Bithynia'ya bağlı iken MÖ 133 yılında Roma İmparatorluğu topraklarına katılmıştır. Şehirleşme ve kamu binalarının yapımı esas olarak bundan sonra, erken Roma döneminde görülmüştür. İleri tarım ve ticareti sayesinde en parlak ve zengin yıllarını bu dönemde yaşamıştır.
Antik kentlerden yalnız Aizanoi'de görülen bir yapı olan birbirine bitişik 13.500 kişilik stadyum ve 20.000 kişilik tiyatrosu çok özeldir. Ayrıca şehir, dünyanın ilk borsalarından biri sayılan macelluma sahiptir. 
Bizans Döneminde psikoposluk merkezi olan kent MS 7. yüzyılda önemini kaybetmiş Zeus Tapınağı çevresi surlarla çevrilerek bir kale haline getirilmiştir.
13. Yüzyılda kent çevresine Çavdar Boyu gelerek yerleşmiş, bölge 1381 yılında Osmanlı egemenliğine girmiştir.


Aizanoi Zeus Tapınağının yapımı, MS 1. YY.da başlamış 2. YY İmparator Adriyanus döneminde tamamlanmıştır. Orjinal planının korunduğu bir antik yapı olup uzun kenarlarında 15, kısa kenarında 5 İyon tipi sütun yer alır.


 Tapınak kuzeyden bakıldığında büyük bir düzlüğün ortasında ilk günkü görkemiyle durmaktadır. Tapınağın altında MÖ 3000 yıllarına tarihlenen seramik vb eşyalar bulunmuştur. Bugün bölgede bulunmuş çeşitli mermer eserler özellikle mezar stelleri tapınak çevresinde sergilenmektedir.

Zeus Tapınağının yanında sergilenen stellerden birkaçı...


Tapınağın akroteri...

Tapınağın ön tarafında sütunların üzerinde en tepede durması gereken alınlık (akroter) tapınağın önünde yerde durmaktadır. Bu güzel eser, bulunduğu yerde restore edilerek bırakılmıştır. 

Tapınak duvarlarındaki meandros (Menderes Nehri) süslemeleri...


Tapınak duvarlarında Çavdarlar da gündelik yaşamlarına ışık tutan ilginç izler, çizimler bırakmışlar. Aşağıdaki fotoğraflarda bu izlerden bazıları görülüyor.


Zeus Tapınağı'nın altında üzeri tonozlu büyük bir yer altı salonu bulunuyor.  Pek rastlanmayan bir mekan olan bu muhteşem salonda, şimdi çevrede bulunmuş değişik steller ve sunaklar sergilenmekte. Tapınaktan alt salona iniş için zamanında kullanılan ahşap merdivenlerin yerinde, bugün metal konstrüksiyon merdivenler kurulmuş.

Tapınağın altındaki geniş tonozlu mekan

Geçmişte de şimdikine benzer, ancak tamamı
ahşaptan yapılma merdivenler kullanılıyordu.

Alt mekanda sergilenen eserler: En solda bir gladyatöre ait mezar steli, hemen yanında Kibele kabartmalı bir sunak (altar) sağdan ikinci bir karı-kocanın adadığı bir altar, ortada ve en sağda ise iki değişik mezar steli daha...
 Kentin agorası birbirine nispeten yakın Zeus tapınağı, hamam ve tiyatro-stadyum komleksinden birkaç yüz metre uzakta derenin diğer yanında bulunur.

Agora ve iki yanda yer alan iyon başlıklı sütunlar.

Agoranın hemen yanında ise marcellum bulunmaktaydı.



Aizanoi, Anadolunun ilk macellumlarından (borsa) birine sahiptir. Bu her gün açık ve lüks tüketim mallarının satıldığı çarşı, aynı zamanda fiyatların belirlendiği yerdi. Günümüzde, ortada yuvarlak mermerden yapılmış thlos kısmı görülebiliyor. Tholosun dışında, genellikle kare şeklinde ve dükkanların yer aldığı bölüm bulunamamıştır. 
MS 301 yılında imparatorluk tarafından ilan edilen tavan fiyat kararnamesi, yapının duvarlarına kazınmıştır. Burada insanların açgözlülüğü ve hırsından yakınılarak ekonomik düzen için böyle bir kararname yayımlamak zorunda kalındığından söz edilmekte ve iş gücü, canlı hayvan, yiyecek-içecek ve malzeme tavan fiyatları ilan edilmektedir..

Kararnameye göre tavan fiyat listesi. 

Aizanoi kuruluş mitosunda, kentin Zeus'un kızı su perisi Erato ve Arkadia Kralı Arkas'ın oğlu Arkan tarafından kurulduğu söylenir. Kocaçay ya da eski adıyla Penkalas Çayı'ın iki tarafında oluşu efsaneyi destekler. 
Kentin iki yakasını biri ahşaptan yaya köprüsü, diğer dördü taştan ve kemerli araba köprüsü olmak üzere beş köprünün birleştirdiği biliniyor. Bunlardan ikisi günümüze ulaşmış ve restore edilmektedir.

Köprü restorasyon çalışmaları sürüyor.


1 Kasım 2017 Çarşamba

ALABANDA - ADI ZAFER ATI OLAN KENT


ALABANDA, Aydın İl'i Çine İlçesi'nin 7-9 km kadar batısında yer alan bir Karya kentidir. Antik kentin tarihinin MÖ 3000 yıllarına kadar uzandığı ileri sürülse de ilk bilgiler MÖ 1300 lü yıllardan, Hitit kaynaklarından geliyor. Bugün Alabanda kentinde Çine'nin Doğanyurt, eski adıyla Araphisar Köylüleri oturuyor. Bu bilgilere göre kent 5000 yılı aşkın bir süredir kesintisiz insan yerleşimi altında.

Aşağıdaki fotoğrafta köy evinin arkasından Alabanda Tiyatrosu görülüyor.


Kent bir Karya (Karia) yerleşimi olarak bilinse de tarihçi Halikarnaslı Heredot onu bir kez Karya bir kez de Frig kenti olarak anmıştır. Alabanda adı Karya dilinde Ala = at ve banda = zafer sözcüklerinden türemiş ve Zafer atı anlamında. Bir söylentiye göre ise Luwi dilinde at yetiştirilen yere sahip ya da ahırlı anlamına geliyor. Her haliyle atlarla ilgili bir adı olan bir antik kent.


Kente girişte sizi Apolyon Tapınağının yıkıntıları karşılıyor. Helenistik Dönem eseri olan tapınak oldukça yıpranmış durumda...



Tapınağı geçerek köy içinde ilerleyince doğal bir yamaca yaslanan tiyatroya varılır. Bölgenin kayrak taşları yanında Alabanda Kenti'nden devşirilmiş taşlarla yapılmış ev ve bahçe duvarları, Çine ve Milas yöresinde sık görülen geleneksel dekoratif taş bacalar ilgi çekicidir.


Tiyatro 6 200 kişilik olup Helenistik çağda yapılmıştır. MS 4. yüzyıl yani Roma Döneminde ise restore edilerek gladyatör dövüşlerine uygun şekilde düzenlenmiştir. Bu sırada aşağıda yer alan Zeus Tapınağının taş malzemeleri dorik sütun başlıkları kullanılmıştır.

Tiyatronun seyirci girişlerinden biri...
 
Tiyatro ön duvarı
Tiyatrodan ayrıntılar...

Üst sıralardan tiyatronun sahnesi ve şehir ile ovanın manzarası
Tiyatronun dayandığı yamaca sırtınızı verdiğinizde köyün kuzeybatısında bir terasta Zeus Tapınağı kalıntılarını fark edersiniz. Alabanda'da ilk bilimsel kazıyı 1904-1905 yıllarında yapan Osman Hamdi Bey'in küçük kardeşi ülkemiz arkeoloji çalışmalarının ve müzeciliğinin öncülerinden Halil Ethem (Eldem) Bey tarafından Dor düzenli tapınağı olarak adlandırılmış ve  Artemis Tapınağı zannedilmiştir.  

Alabanda Zeus Khrysaoreus Tapınağı.
Fotoğrafın sağ alt köşesinde tapınağın planı görülüyor.

Sonraki çalışmalarda bulunan ve Zeus'u sembolize eden çift yüzlü balta (labris) figürleri bu tapınağın kaynaklarda adı geçen Altınbaltalı Zeus Tapınağı (Zeus Khrysaoreus Tapınağı) olduğunu göstermektedir.

Zeus tapınağından ovaya doğru baktığınızda Alabanda'nın iki önemli yapısı görülür.
Önde Roma Hamamı, arkada  bouleuterion (meclis binası)...


Roma Hamamından kemerler.





Meclis Binası (bouleuterion) içi harap olmakla birlikte bir duvarı oldukça sağlam kalmıştır. Binanın hemen sağında Agora yer alır. 

Meclis binasının duvarında yer alan işaretler...

Alabanda da  Halil Ethem Bey'den sonra 95 yıl hiç bir çalışma yapılmamıştır. 1999 yılında temizlik olarak başlayan çalışmalar günümüzde ADÜ tarafından sürdürülmektedir. 

Kazı evi olarak kullanılan köy evi...